ವನ ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ

ವನ ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ
IUCN category II (national park)
Gharial at Van Vihar
ಸ್ಥಳ	Madhya Pradesh, India
ಹತ್ತಿರದ ನಗರ	Bhopal
ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳು	23°13′48″N 77°21′59″E
ಪ್ರದೇಶ	4.48 km2 (1.73 sq mi)
ಸ್ಥಾಪನೆ	18 Feb. 1979
ಸಂದರ್ಶಕರು	2,50,000
ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ	Madhya Pradesh Forest Department

ವನ ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವು ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ಭೋಪಾಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ . ಇದನ್ನು 1979 ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಸುಮಾರು 4.45 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೇಂದ್ರ ಮೃಗಾಲಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಇದನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅನಾಥಗೊಳಿಸಿ ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಮೃಗಾಲಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಾಡಿನಿಂದ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ವನ ವಿಹಾರ್ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಸಂದರ್ಶಕರು ಉದ್ಯಾನವನದ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಂದಕ ಗೋಡೆಗಳು, ಸರಪಳಿ-ಸಂಪರ್ಕ ಬೇಲಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಗಾರರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಇತಿಹಾಸ

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಕ್ರಮ ಕಲ್ಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಅನೇಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು, ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1972 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಛತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ಅನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. 1983 ರಲ್ಲಿ, ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ, ಸರ್ಕಾರವು 4.4521 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. 4.4521 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, 3.8839 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಭೂಮಿ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಉಳಿದವು ಪ್ರೇಮಪುರ, ಧರ್ಮಪುರಿ ಮತ್ತು ಅಮ್ಖೇಡಾ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ರೂ. 23.52 ಲಕ್ಷಗಳನ್ನು 0.5692 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಖಾಸಗಿ ಹಿಡುವಳಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಪಾವತಿಸಲಾಯಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ರಚನೆಯ ನಂತರ, ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರಪಳಿ ಸಂಪರ್ಕ ಬೇಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲಾಯಿತು.

ವನ ವಿಹಾರ್‌ನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೊದಲ ತಾಂತ್ರಿಕ ದಾಖಲೆಯನ್ನು 2000 ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ (2000 ರಿಂದ 2010 ರವರೆಗೆ 10 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ) ಐಎಫ್‌ಎಸ್ ವನ ವಿಹಾರ್‌ನ ಮಾಜಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಜಗದೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಅವರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಬಲವಾದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಸುಧಾರಣಾ ಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಶ್ಯಾಮಲ ಕೊಂಡವನ್ನು 1980 ರಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಹಳ್ಳಿಯ ಜಮೀನಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1983 ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಮೃಗಾಲಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದಿಂದ ನಿಧಿಗಳು 1993-94 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು, ಅದೇ ವರ್ಷ ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ಅನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಮೃಗಾಲಯವಾಗಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಉದ್ಯಾನವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಮರ್ಪಿತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಈಗ ಹಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಇಂದು ಭೋಪಾಲ್ ನಗರದ ಹಸಿರು ಶ್ವಾಸಕೋಶವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ

ವನ ವಿಹಾರ್ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಎರಡು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ: ಬಂಧಿತ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ. ಎಲ್ಲಾ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೆರೆಹಿಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು

ಬಂಗಾಳ ಹುಲಿ, ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸಿಂಹ, ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಕಾಡು ಬೆಕ್ಕು, ಭಾರತೀಯ ತೋಳ, ಸೋಮಾರಿ ಕರಡಿ, ಕೆಂಪು ನರಿ, ಭಾರತೀಯ ನರಿ, ಕಾಡು ನಾಯಿ, ಮುಂಗುಸಿ, ಪಟ್ಟೆ ಕತ್ತೆಕಿರುಬ, ಮಗ್ಗರ್ ಮೊಸಳೆ, ಘರಿಯಲ್, ಹೆಬ್ಬಾವು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಬೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೃಗಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಆಧುನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ತೆವಳುವ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರ ಮೃಗಾಲಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆವರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳಿಗೆ ಎಮ್ಮೆ ಮಾಂಸ, ಕುರಿಮರಿ, ಕೋಳಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮತೋಲಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಕರಡಿಗಳಿಗೆ ಹಾಲು, ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳು

ಚಿರತೆ, ಸಾಂಬಾರ್, ಕೃಷ್ಣಮೃಗ, ನೀಲ್‌ಗೈ, ನಾಲ್ಕು ಕೊಂಬಿನ ಜಿಂಕೆ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಮೊಲ , ರೀಸಸ್ ಮಕಾಕ್, ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಂಗೂರ್‌ಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನ್ ವಿಹಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಕೊರತೆಯಿದ್ದಾಗ, ಮೇವಿನ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಹಸಿರು ಮೇವು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಗೋಧಿ ಹೊಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಪೂರಕವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಆಮೆ, ಆಮೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಹ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು

ಉದ್ಯಾನವನದ ಕಾಡುಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ವನ ವಿಹಾರ್‌ನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಇನ್ನೂರು ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ.  ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬರುತ್ತವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. 2010 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಾನವನವು ರಣಹದ್ದು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. ಇದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಣಹದ್ದುಗಳು (ಜಿಪ್ಸ್ ಬೆಂಗಾಲೆನ್ಸಿಸ್) ಮತ್ತು ಉದ್ದ ಬಾಲದ ರಣಹದ್ದುಗಳು (ಜಿ. ಇಂಡಿಕಸ್) ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿತು.

ಆಡಳಿತ

ಈ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಉದ್ಯಾನವನದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮುಖ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕರು, 3 ರೇಂಜ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, 3 ಉಪ ರೇಂಜರ್‌ಗಳು, 4 ಅರಣ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು 24 ಅರಣ್ಯ ಕಾವಲುಗಾರರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ದೈನಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದಿನಗೂಲಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ಆಡಳಿತವು ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಿದೆ; ಉದ್ಯಾನವನದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನವನದ ಗೇಟ್‌ಗಳ ಒಳಗೆ ಸೈಕಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ಶುಕ್ರವಾರದಂದು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು

ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಕಾಮನ್ಸ್ ವಾನ್ ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ .

• ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ (MP) ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್
• ವನ್ ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ನಕ್ಷೆ