ನಾಗ

ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಿಂದ, ಇದು ಮುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿಶ್ವಕೋಶ

ನಾಗ[೧] ಅರೆ-ಮಾನವ, ಅರ್ಧ-ಸರ್ಪ ಜೀವಿಗಳ ದೈವಿಕ ಅಥವಾ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಜನಾಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ( ಪಾತಾಳ ) ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಮಾನವ ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಮಾನವನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ರೂಪ, ಅಥವಾ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣು ನಾಗನನ್ನು ನಾಗಿ ಅಥವಾ ನಾಗಿಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾಗ ದಂಪತಿಗಳು, ಹೊಯ್ಸಳರ ಉಬ್ಬುಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಕದ್ರು ಋಷಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು. ಈ ಅಲೌಕಿಕ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಆಚರಣೆಗಳು ಕನಿಷ್ಠ 2,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. [೨] ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ: ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನವನಂತೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಮಾನವ, ಅರ್ಧ ಹಾವಿನ ಜೀವಿಗಳಾಗಿ. [೩]

ನಾಗರಾಜ ಎಂಬುದು ನಾಗರ ರಾಜನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬಿರುದು.[೪] ಈ ಜೀವಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ಅನೇಕ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದೊಳಗೆ, ಅವು ನಾಗವಂಶಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪೂರ್ವಜ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಗರಹಾವು, ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಹಾವು ( ನಜಾ ನಜಾ ) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಹಾವು" ಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪದಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ सर्प ಒಂದು ಸರ್ಪ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪದವನ್ನು "ಹಾವು" ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [೫] ಪದವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ 'ಸ್ನೇಕ್' ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಗ್ನೇಟ್ ಆಗಿದೆ. [೬]

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

ಪೌರಾಣಿಕ ಸರ್ಪ ಜನಾಂಗವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಗರಹಾವುಗಳಾಗಿ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದೂ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ನಾಗಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಯುತ, ಭವ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಜನಾಂಗ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಅವರ ಭೌತಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಮಾನವ, ಭಾಗಶಃ ಮಾನವ-ಸರ್ಪ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಪವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅವರ ಡೊಮೇನ್ ಮಂತ್ರಿಸಿದ ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿದೆ, ಭೂಗತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ರತ್ನಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಾಗ-ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪಾತಾಳ-ಲೋಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇತರ ಐಹಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ - ಅವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನ ದೇಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ - ಮತ್ತು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [೭] ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಷವು ಅವುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ, ಶಿವನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಾಸುಕಿ ಎಂಬ ನಾಗರಾಜನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸುವ ಹಗ್ಗವಾದನು.[೮] ಅವರ ಶಾಶ್ವತ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಶತ್ರು ಗರುಡ, ಪೌರಾಣಿಕ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಪಕ್ಷಿಯಂತಹ ದೇವತೆ.[೯]

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಶೇಷನಾಗನಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಣೇಶನ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪವು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಸುತ್ತ, ಪವಿತ್ರ ದಾರವಾಗಿ ಬಳಸಿ (ಸಂಸ್ಕೃತ: yajñyopavīta ) ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತಿ

ಹೊಟ್ಟೆಯು ಬೆಲ್ಟ್‌ನಂತೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸುರುಳಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಸಿಂಹಾಸನದಂತೆ. ಶಿವನಿಗೆ ಹಾವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.[೧೦] ಮೆಹ್ಲೆ (2006: ಪು. 297) "ಪತಂಜಲಿಯು ಶಾಶ್ವತತೆಯ ಸರ್ಪದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

ಮಹಾಭಾರತ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ನಾಗರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ, ಅವುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲ ಪಠ್ಯವಾಗಿದೆ.[೧೧] ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಹಾವು ಶೇಷ, ನಾಗರಾಜರು (ನಾಗ ರಾಜರು) ವಾಸುಕಿ, ತಕ್ಷಕ, ಐರಾವತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಕೋಟಕ, ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಉಲೂಪಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣವು ಆದಿಶೇಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ[೧೨]

ಕಂಬ ರಾಮಾಯಣವು ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ :[೧೩]

ದೇವಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ಮಾನಸನ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ [೧೪]

ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಚಿಯಾಂಗ್ ಮಾಯ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಾಟ್ ಫ್ರಾ ದಟ್ ಡೋಯಿ ಸುಥೆಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನನ್ನು ( ನಾಗ ಪ್ರೋಕ್ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧ) ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಕಾಲಿಂಡಾ .

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಬೌದ್ಧ ನಾಗಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾವು ಅಥವಾ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಮಾನವನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.[೧೫] ಒಬ್ಬ ನಾಗ, ಮಾನವ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಅಂತಹ ದೀಕ್ಷೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವಾಗ, ಬುದ್ಧನು ಅದು ಮಾನವನಾಗಿ ಮರುಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದನು. [೧೬]

ನಾಗಗಳು ನಾಗಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಇತರ ಸಣ್ಣ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ-ವಸತಿ ಭೂಮಿಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ನೀರು-ನಿವಾಸಿಗಳು, ಹೊಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರು ಭೂನಿವಾಸಿಗಳು, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾಗಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ (ಪಾಲಿ: ವಿರೂಪಾಖ) ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ಅವರು ಸುಮೇರು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕಾವಲುಗಾರರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಸುರರ ದಾಳಿಯಿಂದ ತ್ರಯಸ್ತ್ರೀಯ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ .

ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಗಮನಾರ್ಹ ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕಲಿಂಡ, ನಾಗರಾಜ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ರಕ್ಷಕ. ವಿನಯ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಬುದ್ಧನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ದೊಡ್ಡ ಚಂಡಮಾರುತವು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದಯೆಯಿಂದ, ರಾಜ ಮುಕಲಿಂಡ ತನ್ನ ಏಳು ಹಾವುಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧನ ತಲೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಬುದ್ಧನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ತಲೆಗಳು. [೧೭] ಆಗ ರಾಜನು ಯುವಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧನ ಗೌರವವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. [೧೭]

ವಜ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ಮಹಾಸಿದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, [೧೮] ನಾಗಗಳು ತಮ್ಮ ಅರ್ಧ-ಮಾನವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾಗಾಭರಣ, ಅಮೃತದ ಕುಂಭಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರವೀಣರಿಂದ ಧಾತುರೂಪವಾಗಿ ಎನ್ಕೋಡ್ ಮಾಡಲಾದ ಪದವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

ಪಾಲಿ ಕ್ಯಾನನ್‌ನ ನಾಗ ಸಂಯುತವು ನಾಗಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಲೋಟಸ್ ಸೂತ್ರದ "ದೇವದತ್ತ" ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ರಾಜನ ಮಗಳು, ಎಂಟು ವರ್ಷದ ಲಾಂಗ್ನು ಮಂಜುಶ್ರೀಯವರು ಕಮಲದ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ, ಪುರುಷ ಬೋಧಿಸತ್ವನಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣವೇ ಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾಳೆ. [೧೯] [೨೦] ಈ ಕಥೆಯು ಮಹಾಯಾನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧತ್ವಕ್ಕೆ ಪುರುಷ ದೇಹವು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಒಂದು ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ರೂಪದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬಹುದು. [೨೧] ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಮೂಲ ಚೈನೀಸ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಕಥೆಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತವೆ, ಕಥೆಯು ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [೧೯]

ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಮಿತಾ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧನಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ನಾಗನಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ನಾಗಾರ್ಜುನನಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. [೨೨][೨೩]

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು[ಬದಲಾಯಿಸಿ]

  1. "Lord Shiva". sanskritdictionary.com. Archived from the original on 24 February 2021. Retrieved 2018-09-27.
  2. "Nāgas". doi:10.1163/2212-5019_beh_com_000337. Archived from the original on 2 November 2021. Retrieved 2020-12-09. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (help)
  3. Jones, Constance; Ryan, James D. (2006). Encyclopedia of Hinduism (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Infobase Publishing. p. 300. ISBN 9780816075645. Archived from the original on 11 October 2022. Retrieved 16 August 2019.
  4. Elgood, Heather (2000). Hinduism and the Religious Arts. London: Cassell. p. 234. ISBN 0-304-70739-2.
  5. Apte, Vaman Shivram (1997). The student's English-Sanskrit dictionary (3rd rev. & enl. ed.). Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-0299-3., p. 423. The first definition of nāgaḥ given reads "A snake in general, particularly the cobra." p.539
  6. Proto-IE: *(s)nēg-o-, Meaning: snake, Old Indian: nāgá- m. 'snake', Germanic: *snēk-a- m., *snak-an- m., *snak-ō f.; *snak-a- vb.: "Indo-European etymology". Archived from the original on 21 January 2019. Retrieved 9 August 2010.
  7. "Naga | Hindu mythology". Encyclopedia Britannica (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Archived from the original on 4 September 2022. Retrieved 2018-05-11.
  8. "Why was vasuki used in Samudra Manthan great ocean Churning". Hinduism Stack Exchange. Archived from the original on 11 May 2018. Retrieved 2018-05-11.
  9. "Garuḍa | Hindu mythology". Encyclopedia Britannica (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Archived from the original on 11 May 2018. Retrieved 2018-05-11.
  10. Flood, Gavin (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-43878-0.; p. 151
  11. Lange, Gerrit (2019-07-26). "Cobra Deities and Divine Cobras: The Ambiguous Animality of Nāgas". Religions. 10 (8): 454. doi:10.3390/rel10080454. ISSN 2077-1444.
  12. www.wisdomlib.org (2018-03-17). "The Magnitude of Netherworlds [Chapter 19]". www.wisdomlib.org (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Archived from the original on 5 August 2022. Retrieved 2022-08-05.
  13. www.wisdomlib.org (2019-01-28). "Story of Vāsuki". www.wisdomlib.org (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Archived from the original on 5 August 2022. Retrieved 2022-08-05.
  14. www.wisdomlib.org (2013-05-15). "On Manasā's story [Chapter 47]". www.wisdomlib.org (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Archived from the original on 5 August 2022. Retrieved 2022-08-05.
  15. Forbes, Andrew; Henley, Daniel; Ingersoll, Ernest; Henley, David. "Indian Nagas and Draconic Prototypes". The Illustrated Book of Dragons and Dragon Lore. Cognoscenti Books. ASIN B00D959PJ0.
  16. Brahmavamso, Ajahn. "VINAYA The Ordination Ceremony of a Monk". Archived from the original on 16 January 2013. Retrieved 12 October 2012.
  17. ೧೭.೦ ೧೭.೧ P. 72 How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings By Richard Francis Gombrich
  18. Béer 1999, p. 71.
  19. ೧೯.೦ ೧೯.೧ Schuster, Nancy (30 June 1981). "Changing the Female Body: Wise Women and the Bodhisattva Career in Some Mahāratnakūṭasūtras". Journal of the International Association of Buddhist Studies. 4 (1): 24–69. Archived from the original on 5 September 2020. Retrieved 23 August 2020.
  20. Soka Gakkai Dictionary of Buddhism, "Devadatta Chapter"
  21. Peach, Lucinda Joy (2002). "Social Responsibility, Sex Change, and Salvation: Gender Justice in the Lotus Sūtra". Philosophy East and West. 52 (1): 50–74. doi:10.1353/pew.2002.0003. JSTOR 1400133. ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ProQuest.
  22. Thomas E. Donaldson (2001). Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa: Text. Abhinav Publications. p. 276. ISBN 978-81-7017-406-6. Archived from the original on 11 October 2022. Retrieved 20 September 2017.
  23. Tāranātha (Jo-nang-pa) (1990). Taranatha's History of Buddhism in India. Motilal Banarsidass. p. 384. ISBN 978-81-208-0696-2. Archived from the original on 11 October 2022. Retrieved 20 September 2017.
"https://kn.wikipedia.org/w/index.php?title=ನಾಗ&oldid=1129995" ಇಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ