ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)

ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ
	ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಲಾಂಛನ
ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಒಂದು ಇಲಾಖೆ overview
Jurisdiction	ಭಾರತ
Headquarters	ಸೌತ್ ಬ್ಲಾಕ್, ನವ ದೆಹಲಿ
Minister responsible	ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್, ಕೇಂದ್ರ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರು;
Website	mod.nic.in

ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಎಂಓಡಿ) ವು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಯೋಜನಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸರ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಹಯೋಜಿಸುವ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟ ಇಲಾಖೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯ (ಭಾರತೀಯ ಭೂಸೇನೆ, ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಸೇನೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಸೇನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು) ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕಿನಾರೆ ಕಾವಲು ಪಡೆ (ಭಾರತೀಯ ಪ್ಯಾರಾಮಿಲಿಟರಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಭಾಗ) ಇವುಗಳು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಯ ಮಂತ್ರಿಯ ಜೊತೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೆಂದರೆ ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ (ಡಿಓಡಿ), ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಇಲಾಖೆ (ಡಿಡಿಪಿ), ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (ಡಿಡಿಆರ್ &ಡಿ)ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ಸೈನಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಹಣಕಾಸು ವಿಭಾಗ.

ಇತಿಹಾಸ

ಮೂಲ

ಸೈನ್ಯ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ೧೭೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸರ್ಕಾರದ ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳು ಜಾರಿ ಮಾಡುವ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದಾಖಲಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಸೈನ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಇಲಾಖೆಯ ಶಾಖೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು.

೧೮೩೩ ರ ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರ ಕಾಯಿದೆಯ ಮೂಲಕ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಮಿಲಿಟರಿ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ಇಲಾಖೆಗಳಾಗಿ ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯವಾಗಿ ಏಕೀಕೃತವಾದ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೮೯೫ ರವರೆಗೆ ಬಂಗಾಳ, ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿನ ಸೈನ್ಯವು ಅನುಕ್ರಮ ಪ್ರಾಂತಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಡಳಿತ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೋಸ್ಕರ, ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ತುಕಡಿಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಯಿತು, ಅವುಗಳೆಂದರೆ. ಪಂಜಾಬ್ (ವಾಯುವ್ಯ ಫ್ರಂಟೀಯರ್), ಬಂಗಾಳ (ಬರ್ಮಾ ಒಳಗೊಂಡು), ಮದ್ರಾಸ್ ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ (ಸಿಂಧ್, ಕ್ವೆಟ್ಟಾ ಮತ್ತು ಆಡೆನ್ ಒಳಗೊಂಡು).

ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯದ ಪರಮೋಚ್ಛ ಅಧಿಕಾರವು ರಾಜನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್-ಇನ್-ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿನ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಂಡಳಿಯ ಎರಡು ಸದಸ್ಯರು ಸೈನ್ಯ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಎಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದ ಮಿಲಿಟರಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದ ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಆಗಿದ್ದರು. ೧೯೦೬ ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಬದಲು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಇಲಾಖೆಗಳಾದ ಸೈನ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಪೂರೈಕೆ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೦೯ ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ ಪೂರೈಕೆ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸೈನ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ತನ್ನ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ೧೯೩೮ ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯಾಗಿ ಮರುನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸಚಿವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವಾಯಿತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

೧೯೪೭ ರ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫ ರಂದು ಪ್ರತಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅದರ ಸ್ವಂತ ಕಮಾಂಡರ್ ಇನ್ ಚೀಫ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇವೆಗಳ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ, ಕಮಾಂಡರ್ ಇನ್ ಚೀಫ್ ಪದವಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೂರು ಸೇವಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ಭೂಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ನೌಕಾ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮತ್ತು ವಾಯುಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರೆಂದು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೬೨ ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಲು ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೬೫ ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಪರ್ಯಾಯ ಬಳಕೆಗಳ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪೂರೈಕೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಎರಡು ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ನಂತರ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ೨೦೦೪ ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಇಲಾಖೆಯಾಗಿ ಮರುಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ರಕ್ಷಣಾ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸೈನ್ಯದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳು ಬಳಸುವ ಉಪಕರಣದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಕುರಿತಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹೆಗಾರರೊಬ್ಬರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ, ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ-ಸೈನಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮಹಾದಂಡನಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು, ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ

ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ಭಾರತೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಭದ್ರತೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳ ಮಹಾದಂಡನಾಯಕರು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳು ಅವುಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುವಂತೆ ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೀತಿ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಸೇವಾ ಮುಖ್ಯಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ, ಅಂತರ್-ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಉತ್ಪಾದನೆ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಮೂಲಭೂತ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಥೆ

ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ಇದೀಗ ನಾಲ್ಕು ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಅವುಗಳು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ, ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಇಲಾಖೆ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಮಾಜಿ -ಸೈನಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಗಳಾಗಿವೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಸಚಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಇಲಾಖೆಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ:

ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ಇಂಟೆಗ್ರೇಡೆಟ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಸ್ಟಾಫ್ (ಐಡಿಎಸ್) ಮತ್ತು ಮೂರು ಸೈನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಇಂಟರ್-ಸರ್ವೀಸಸ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರಕ್ಷಣಾ ಬಜೆಟ್, ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ವಿಷಯಗಳು, ರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿ, ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳು, ವಿದೇಶೀ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ರಕ್ಷಣಾ ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗೆ ಸಹ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಇಲಾಖೆಯು, ರಕ್ಷಣಾ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಇಂಡೈಜೆನೈಸೇಶನ್, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಡಿಭಾಗಗಳು, ಆರ್ಡನನ್ಸ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಇಲಾಖಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಘಟಕಗಳ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳ (ಡಿಪಿಸಿಯುಗಳು) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರಿಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹಾಗಾರರೂ ಸಹ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ತಂತ್ರಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯವು ಬಳಸುವ ಸಾಧನಕ್ಕೆ ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿನ್ಯಾಸದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಇದರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು ಮಾಜಿ ಸೈನಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಇಲಾಖೆಯು ಎಲ್ಲಾ ಮಾಜಿ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮರು-ಪಾವತಿಸುವಿಕೆ, ಸಮಾಜಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ವೇತನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಹಣಕಾಸು) ಇವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಹಣಕಾಸು ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ರಕ್ಷಣಾ ಬಜೆಟ್‌ನ ಖರ್ಚನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಆಯವ್ಯಯಗಳ ಆಂತರಿಕ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ, ಇವರಿಗೆ ಕಂಟ್ರೋಲರ್ ಜನರಲ್ ಆಫ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಅಕೌಂಟ್ಸ್ (ಸಿಜಿಡಿಎ) ಇವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಈವರೆಗಿನ ಸಚಿವರ ಪಟ್ಟಿ

#^[೧]	ಚಿತ್ರ	ಸಚಿವರು (ಜನನ–ನಿಧನ)	ಕಾಲ		ಪಕ್ಷ	ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ
#^[೧]	ಚಿತ್ರ	ಸಚಿವರು (ಜನನ–ನಿಧನ)	ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದಿನ	ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದ ದಿನ	ಪಕ್ಷ	ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ
1		ಬಲದೇವ್ ಸಿಂಗ್^[೨] (1902–1961)	15 ಆಗಸ್ಟ್ 1947	13 ಮೇ 1952	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್		ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು
2		ಎನ್. ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (1882–1953)	13 ಮೇ 1952	10 ಫೆಬ್ರವರಿ 1953
3		ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು (1889–1964)	10 ಫೆಬ್ರವರಿ 1953	10 ಜನವರಿ 1955
4		ಕೈಲಾಸನಾಥ್ ಕಾಟ್ಜು (1887–1968)	10 ಜನವರಿ 1955	30 ಜನವರಿ 1957
(3)		ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು (1889–1964)	30 ಜನವರಿ 1957	17 ಏಪ್ರಿಲ್ 1957
5		ವಿ.ಕೆ.ಕೃಷ್ಣ ಮೆನನ್ (1896–1974)	17 ಏಪ್ರಿಲ್ 1957	2 ಏಪ್ರಿಲ್ 1962
5		ವಿ.ಕೆ.ಕೃಷ್ಣ ಮೆನನ್ (1896–1974)	2 ಏಪ್ರಿಲ್ 1962	31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1962
(3)		ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು (1889–1964)	31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1962	14 ನವೆಂಬರ್ 1962
6		ಯಶವಂತರಾವ್ ಬಿ. ಚವ್ಹಾಣ್ (1913–1984)	14 ನವೆಂಬರ್ 1962	27 ಮೇ 1964
			27 ಮೇ 1964	9 ಜೂನ್ 1964			ಗುಲ್ಜಾರಿ ಲಾಲ್ ನಂದಾ
			9 ಜೂನ್ 1964	11 ಜನವರಿ 1966			ಲಾಲ್ ಬಹಾದುರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ
			11 ಜನವರಿ 1966	24 ಜನವರಿ 1966			ಗುಲ್ಜಾರಿ ಲಾಲ್ ನಂದಾ
			24 ಜನವರಿ 1966	13 ನವೆಂಬರ್ 1966			ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ
7		ಸ್ವರಣ್ ಸಿಂಗ್ (1907–1994)	13 ನವೆಂಬರ್ 1966	13 ಮಾರ್ಚ್ 1967
7		ಸ್ವರಣ್ ಸಿಂಗ್ (1907–1994)	13 ಮಾರ್ಚ್ 1967	27 ಜೂನ್ 1970
8		ಬಾಬು ಜಗಜೀವನ ರಾಮ್ (1908–1986)	27 ಜೂನ್ 1970	18 ಮಾರ್ಚ್ 1971	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (R)
8		ಬಾಬು ಜಗಜೀವನ ರಾಮ್ (1908–1986)	18 ಮಾರ್ಚ್ 1971	10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1974
(7)		ಸ್ವರಣ್ ಸಿಂಗ್ (1907–1994)	10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1974	1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975
9		ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ (1917–1984)	1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975	20 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975
10		ಬನ್ಸಿಲಾಲ್ (1927–2006)	21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975	24 ಮಾರ್ಚ್ 1977
(8)		ಬಾಬು ಜಗಜೀವನ ರಾಮ್ (1908–1986)	24 ಮಾರ್ಚ್ 1977	28 ಜುಲೈ 1979	ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ		ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ
11		ಸಿ. ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಮ್ (1910–2000)	28 ಜುಲೈ 1979	14 ಜನವರಿ 1980	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಅರಸು)		ಚೌಧುರಿ ಚರಣ್ ಸಿಂಗ್
(9)		ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ (1917–1984)	14 ಜನವರಿ 1980	15 ಜನವರಿ 1982	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್		ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ
12		ಆರ್. ವೆಂಕಟರಾಮನ್ (1910–2009)	15 ಜನವರಿ 1982	2 ಆಗಸ್ಟ್ 1984
13		ಶಂಕರರಾವ್ ಬಿ. ಚವ್ಹಾಣ್ (1920–2004)	2 ಆಗಸ್ಟ್ 1984	31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1984
13		ಶಂಕರರಾವ್ ಬಿ. ಚವ್ಹಾಣ್ (1920–2004)	31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1984	31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1984			ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ
14		ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್ (1921–2004)	31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1984	25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1985
15		ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ (1944–1991)	25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1985	24 ಜನವರಿ 1987
16		ವಿ. ಪಿ. ಸಿಂಗ್ (1931–2008)	24 ಜನವರಿ 1987	12 ಏಪ್ರಿಲ್ 1987
17		ಕೆ. ಸಿ. ಪಂತ್ (1931–2012)	12 ಏಪ್ರಿಲ್ 1987	2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1989
(16)		ವಿ. ಪಿ. ಸಿಂಗ್ (1931–2008)	2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1989	10 ನವೆಂಬರ್ 1990	ಜನತಾ ದಳ		ವಿ. ಪಿ. ಸಿಂಗ್
18		ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ (1927–2007)	10 ನವೆಂಬರ್ 1990	21 ಜೂನ್ 1991	ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ		ಚಂದ್ರಶೇಖರ್
(14)		ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್ (1921–2004)	21 ಜೂನ್ 1991	26 ಜೂನ್ 1991	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್		ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್
19		ಶರದ್ ಪವಾರ್ (ಜ. 1940)	26 ಜೂನ್ 1991	6 ಮಾರ್ಚ್ 1993
(14)		ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್ (1921–2004)	6 ಮಾರ್ಚ್ 1993	16 ಮೇ 1996
20		ಪ್ರಮೋದ್ ಮಹಾಜನ್ (1949–2006)	16 ಮೇ 1996	1 ಮೇ 1996	ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ		ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ
21		ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್ (1939–2022)	1 ಜೂನ್ 1996	21 ಏಪ್ರಿಲ್ 1997	ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ		ಹೆಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ
21		ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್ (1939–2022)	21 ಏಪ್ರಿಲ್ 1997	18 ಮಾರ್ಚ್ 1998	ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ		ಇಂದ್ರಕುಮಾರ್ ಗುಜ್ರಾಲ್
22		ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್ (1930–2019)	19 ಮಾರ್ಚ್ 1998	13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999	ಸಮತಾ ಪಾರ್ಟಿ		ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ
22		ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್ (1930–2019)	13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999	16 ಮಾರ್ಚ್ 2001	ಸಮತಾ ಪಾರ್ಟಿ
23		ಜಸ್ವಂತ್ ಸಿಂಗ್ (1938–2020)	16 ಮಾರ್ಚ್ 2001	21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2001	ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ
(22)		ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್ (1930–2019)	21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2001	22 ಮೇ 2004	ಸಂಯುಕ್ತ ಜನತಾ ದಳ
24		ಪ್ರಣಬ್ ಮುಖರ್ಜಿ (1935–2020)	23 ಮೇ 2004^[೩]	26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006	ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್		ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್
25		ಎ. ಕೆ. ಆಂಟನಿ (ಜ. 1940)	26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006	22 ಮೇ 2009
25		ಎ. ಕೆ. ಆಂಟನಿ (ಜ. 1940)	23 ಮೇ 2009	26 ಮೇ 2014
26		ಅರುಣ್ ಜೇಟ್ಲಿ (1952–2019)	26 ಮೇ 2014^[೪]	9 ನವೆಂಬರ್ 2014	ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ		ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ
27		ಮನೋಹರ್ ಪರಿಕ್ಕರ್ (1955–2019)	9 ನವೆಂಬರ್ 2014^[೫]	13 ಮಾರ್ಚ್ 2017
(26)		ಅರುಣ್ ಜೇಟ್ಲಿ (1952–2019)	13 ಮಾರ್ಚ್ 2017^[೬]	3 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2017
28		ನಿರ್ಮಲಾ ಸೀತಾರಾಮನ್ (ಜ. 1959)	3 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2017^[೭]^[೮]	30 ಮೇ 2019
29		ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್ (ಜ. 1951)	30 ಮೇ 2019^[೯]

ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ

ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ
ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾ ಅಕಾಡೆಮಿ

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು

↑ "Former Defence Ministers of India". Ministry of Defence. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Baldev Singh - First Defence Minister of India". Drive to Kerala (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2020-06-03. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Pranab Mukherjee takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2006-10-24. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Arun Jaitley takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-03-14. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Manohar Parrikar takes charge as Defence Minister". Business Standard (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2014-11-10. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Jaitley takes charge as Defence Minister". The Hindu (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-03-14. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Nirmala Sitharaman takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-09-07. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Nirmala Sitharaman takes charge as Defence Minister". Hindustan Times (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-09-07. Retrieved 2025-08-18.
↑ "Rajnath Singh to be the new Defence Minister of India". The Economic Times (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2019-05-31. Retrieved 2025-08-18.

[MoD-1] "Former Defence Ministers of India". Ministry of Defence. Retrieved 2025-08-18.

[Drive_to_Kerala-2] "Baldev Singh - First Defence Minister of India". Drive to Kerala (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2020-06-03. Retrieved 2025-08-18.

[PIB_Delhi-3] "Pranab Mukherjee takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2006-10-24. Retrieved 2025-08-18.

[PIB_2014-4] "Arun Jaitley takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-03-14. Retrieved 2025-08-18.

[Business_Standard-5] "Manohar Parrikar takes charge as Defence Minister". Business Standard (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2014-11-10. Retrieved 2025-08-18.

[The_Hindu-6] "Jaitley takes charge as Defence Minister". The Hindu (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-03-14. Retrieved 2025-08-18.

[PIB_Guwahati-7] "Nirmala Sitharaman takes over as Defence Minister". Press Information Bureau (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-09-07. Retrieved 2025-08-18.

[Hindustan_Times-8] "Nirmala Sitharaman takes charge as Defence Minister". Hindustan Times (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2017-09-07. Retrieved 2025-08-18.

[Economic_Times-9] "Rajnath Singh to be the new Defence Minister of India". The Economic Times (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). 2019-05-31. Retrieved 2025-08-18.

[೧]

[೨]

[೩]

[೪]

[೫]

[೬]

[೭]

[೮]

[೯]