ಸದಸ್ಯ:Priyanka R Gowda/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ

ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡರ “ತಲೆದಂಡ” ನಾಟಕ ವಿಮರ್ಶೆ

ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಂಡ ಅಪ್ರತಿಮ ನಾಟಕಕಾರರಲ್ಲಿ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್ (೧೯೩೮-೨೦೧೯) ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು. ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಾಜದ ಸಂದಿಗ್ಧಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯಲು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವರ ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಾತುರ್ಯ 'ತಲೆದಂಡ' ನಾಟಕದಲ್ಲಿ (ಪ್ರಕಟಣೆ: ೧೯೯೦) ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ನಾಟಕವು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಘಟನೆಗಳಾದ ಬಸವಣ್ಣ ನೇತೃತ್ವದ ಶರಣರ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಆ ಚಳುವಳಿಯ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.

ಕಾರ್ನಾಡರ ನಾಟಕಗಳು ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ವರ್ತಮಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ. 'ತಲೆದಂಡ' ನಾಟಕವು ೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಮಜನ್ಮಭೂಮಿ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ ವರದಿ ಜಾರಿಯಂತಹ ಕೋಮುಗಲಭೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಘಟನೆಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟು, ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹುಟ್ಟು, ಅದರ ಯಶಸ್ಸು, ನಂತರದ ಒಳಗಿನ ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿರುವುದು ನಾಟಕದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ನಾಟಕದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಸಾರಾಂಶ:

'ತಲೆದಂಡ' ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತು, ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣ ನಗರವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಚೂರಿ ದೊರೆ ಬಿಜ್ಜಳನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾದ ಶರಣರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಳುವಳಿ. ಜಾತಿ-ಲಿಂಗಭೇದಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ತತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಶರಣರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೊಸ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಾಜಮನೆತನ, ವೈದಿಕಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ನಾಡರು ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ದೇವರ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ಬಿಂಬಿಸದೆ, ಒಬ್ಬ ಮಾನವೀಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ ವಾಸ್ತವಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಅತಿರೇಕದ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿದ ನಾಯಕನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘರ್ಷವು ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಮಾದರಸನ ಮಗಳಾದ ಲಾವಣ್ಯ ಮತ್ತು ಕೀಳ್ವರ್ಗದ ಹರಳಯ್ಯನ ಮಗನಾದ ಶೀಲವಂತರ ನಡುವಿನ ಅಂತರಜಾತಿ ವಿವಾಹದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಶರಣರು ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲು ಮಾಡಿದ ಈ ದಿಟ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆ, ರಾಜ ಬಿಜ್ಜಳನ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಜನರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮದುವೆಯು ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಪಾತಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಗಲಭೆಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬಿಜ್ಜಳ ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದ ಹರಳಯ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾದರಸರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ ‘ತಲೆದಂಡ’ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಶರಣರ ಕ್ರಾಂತಿ ರಾಜಕೀಯ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಬೀದಿಗಳು ರಕ್ತಮಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ:

ನಾಟಕದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಕೀರ್ಣ ವಾಸ್ತವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ನಾಡರ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

೧. ಬಸವಣ್ಣ ಬಸವಣ್ಣ ಈ ನಾಟಕದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ಅವರು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಕರಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹರಿಕಾರ. ರಾಜ ಭಂಡಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಯಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಹೊಸ ಸಮಾಜ ಕಟ್ಟಲು ಹೊರಟ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಅವರ ಪವಾಡವೆಂದರೆ ಜೋಳವನ್ನು ಮುತ್ತು ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ದುಡಿಯುವ ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಹೊಸ ಅಸ್ಮಿತೆ ನೀಡಿದ್ದು ಎಂಬ ಕಾರ್ನಾಡರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಆದರೆ, ಅಂತರಜಾತಿ ವಿವಾಹದಂತಹ ತೀರಾ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಶರಣರು ಅವಸರ ಮಾಡಿದಾಗ, 'ಕ್ರಾಂತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು, ಸಮಾಜವನ್ನು ಹಿಂಸೆಗೆ ದೂಡಬಾರದು' ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶರಣರ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ನಡೆಯಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಆದರ್ಶಗಳು ವಿಫಲವಾದಾಗ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅನುಭವಿಸುವ ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ನೋವು ನಾಟಕದ ಜೀವಾಳವಾಗಿದೆ.

೨. ಬಿಜ್ಜಳ ದೊರೆ ಬಿಜ್ಜಳನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಾರ್ನಾಡರು ಕೇವಲ ದುಷ್ಟ ರಾಜನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ ಒಬ್ಬ ಯಶಸ್ವೀ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಡಳಿತಗಾರ. ಬಸವಣ್ಣನ ಕಾಯಕ ತತ್ವದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಬೊಕ್ಕಸ ತುಂಬಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆತ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ರಾಜಸತ್ತೆಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದಾಗ, ರಾಜಕೀಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಖಂಡತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮುಖ್ಯ. ಜಾತಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮಾಜದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಜ್ಜಳ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರತೀಕವಾದರೆ, ಬಸವಣ್ಣ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವೇ ನಾಟಕದ ತಿರುಳು.

೩. ಸೋಮದೇವ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಾತ್ರಗಳು ಬಿಜ್ಜಳನ ಮಗನಾದ ಸೋಮದೇವನು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಯುವಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿರದೇ, ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರಣರಲ್ಲಿನ ವೈದಿಕ ವಿರೋಧಿ ಧೋರಣೆ, ಪ್ರತಿಗಾಮಿ ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿನ ಅವಸರವನ್ನು ನಾಟಕದ ಇತರ ಪಾತ್ರಗಳು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಒಗ್ಗೂಡಿ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಗೆ ಮತ್ತು ಶರಣರ ಚಳುವಳಿಯ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇತಿಹಾಸದ ಹೊಸ ಓದು ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನತೆ:

ಕಾರ್ನಾಡರ 'ತಲೆದಂಡ' ನಾಟಕವು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನಮ್ಮ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮರು-ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಪಿ. ಲಂಕೇಶರ 'ಸಂಕ್ರಾಂತಿ' ಮತ್ತು ಎಚ್.ಎಸ್. ಶಿವಪ್ರಕಾಶರ 'ಮಹಾಚೈತ್ರ'ದಂತಹ ಇತರ ಸಮಕಾಲೀನ ನಾಟಕಗಳೂ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಕಾರ್ನಾಡರ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಇರುವುದು, ಇತಿಹಾಸದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ತರುವುದರಲ್ಲಿ.

ಕ್ರಾಂತಿಯ ವಿಫಲತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆ- ಸಮಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಆಶಯದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಶರಣರ ಚಳುವಳಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಏಕೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾಟಕವು ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ನಾಡರ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಹೊರಗಿನ ವಿರೋಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಒಳಗೇ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಪರೀತ ವರ್ತನೆಗಳು. ಶರಣರು 'ತಲೆದಂಡ'ದಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಅವಸರದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರಂತಹ ನಾಯಕರು ಶಾಂತಿಯುತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ, ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತೀರಾ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಂತಿ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಕಲ್ಯಾಣದ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಚಳುವಳಿಗಳ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುವಂತಿರುವುದು ನಾಟಕದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವ.

ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿ- ಬಿಜ್ಜಳನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಒಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶರಣರ 'ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ' ತತ್ವದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭವಾದರೂ, ಜಾತಿ ಸಂಘರ್ಷ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕನ ನಿಲುವು. ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತಹ ಕ್ರಾಂತಿಗಳ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದೊಳಗೆ ಇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸೋಲು ಕಾರಣ ಎಂದು ಕಾರ್ನಾಡರು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ರಂಗತಂತ್ರ:

ಕಾರ್ನಾಡರು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡುಭಾಷೆಯ ಸೊಗಡು ನಾಟಕಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ರಂಗಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಪಾತ್ರಗಳು ಬಳಸುವ ಗತ್ತು, ಕಮರುಳ್ಳ ಮಾತುಗಳು, ಆಡುಮಾತಿನ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ನೇರತೆಯು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ತರುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆಯು ಕಲ್ಯಾಣದ ನೆಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. (ಮೂಲ: ೨.೪, ೨.೯) ರಂಗತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ನಾಟಕವು ಯಾವುದೇ ಭವ್ಯವಾದ ಸೆಟ್‌ಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ಪಾತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಆಂತರಿಕ ನೋವು, ಬಿಜ್ಜಳನ ರಾಜಕೀಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ, ಮತ್ತು ಶರಣರ ಉದ್ವೇಗಭರಿತ ವಾದಗಳು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಾಟಕದ ದೃಶ್ಯ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

ತೀರ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ:

ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡರ 'ತಲೆದಂಡ' ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ನಾಟಕ. ಕೇವಲ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಘಟನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಅದರ ವೈಫಲ್ಯದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಧಿಕಾರದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ, ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ , ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಈ ನಾಟಕ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ.

"ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮ, ಈ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವೆಲ್ಲ ಅಳಿದು ಹೋಗತಾವ" ಎಂದು ಬಸವಣ್ಣ ಹೇಳಿದ ಮಾತು, ಕ್ರಾಂತಿಯ ಯಶಸ್ಸು ತಕ್ಷಣದ ಫಲಿತಾಂಶವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. 'ತಲೆದಂಡ' ನಾಟಕವು ಜಾತಿ, ಕೋಮು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ವರ್ತಮಾನದ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಗತಕಾಲದ ಒಂದು ಕಠಿಣ ಪಾಠ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ 'ತಲೆದಂಡ' ಕೇವಲ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಇಡೀ ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಕಾರ್ನಾಡರು ನೀಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.