ಸದಸ್ಯ:2431208 TC Vaishnavi/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ

ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು – ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ, ಕಲೆ, ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹತ್ತಾದ ಕೇಂದ್ರಗಳು.

ಈ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳು ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಜೋಡಿ ನಗರಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇಂದಿಗೂ ಇವು ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ.

ಭಾರತದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನವರೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ವಂಶದ ರಾಜರು ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಆಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ದೇವಾಲಯಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಬೆಳೂರು ಪಟ್ಟಣವು ಯಗಚಿ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವೇಲುಪುರ ಅಥವಾ ವೇಲಾಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1117ರಲ್ಲಿ ಬೆಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ಇದು ಅವನ ಚೋಳರ ವಿರುದ್ಧದ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಮಹೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಲು, ಪ್ರತಿ ಗೋಡೆ, ಪ್ರತಿ ಮಂಟಪವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ಮುಂತಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಆನೆಗಳ ಸಾಲು, ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳು, ನೃತ್ಯಮಗ್ನ ಅಪ್ಸರೆಯರು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಬೆಳೂರಿನ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಮದನಿಕೆ ಶಿಲ್ಪಗಳು. ಇವು ನೃತ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿ ಮದನಿಕೆಯ ಮುಖಭಾವ, ದೇಹಭಂಗಿ, ವಸ್ತ್ರಾಲಂಕಾರಗಳು ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ. ಭರತನಾಟ್ಯ, ಲಾಸ್ಯ, ತಾಂಡವ ಮುಂತಾದ ನೃತ್ಯಭಂಗಿಗಳನ್ನು ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಹೊಯ್ಸಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಇದ್ದ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ನವರಂಗ ಮಂಟಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಸಭೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಕೆತ್ತನೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂಬವೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಲಾಕೃತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಚನ್ನಕೇಶವ ಮೂರ್ತಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲವಾಗಿವೆ.

ಹಳೇಬೀಡು ದೇವಾಲಯಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ ಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಶಿಲ್ಪಾಕೃತಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಯೋಧರು, ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯರು – ಎಲ್ಲವೂ ಅಪೂರ್ವ ನಿಖರತೆಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಸಾಲು, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಸಾಲು, ಅದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳು – ಇಂತಹ ಪದರಪದರವಾದ ವಿನ್ಯಾಸವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಹಳೇಬೀಡು ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ನೃತ್ಯಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಶಿಲಾಬಾಲಿಕೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು, ಪಾದಚಲನೆ, ಮುಖಭಾವ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಕಲೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿತ್ತೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಸ್ಥಳಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಐಕಾನೋಗ್ರಫಿ ಅಥವಾ ಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ದುರ್ಗೆ, ಗಣಪತಿ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ದೇವಮೂರ್ತಿಯೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಆಯುಧಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಭಂಗಿಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಅಡಿಪಾಯ. ದೇವಾಲಯಗಳ ವೇದಿಕೆಗಳು ತಾರಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರಿಂದ ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೌಶಲ್ಯವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ; ಅವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿವೆ. ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರ ಜೀವನ, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳು, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಜನಜೀವನದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣ ನಮಗೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ. ವೈಷ್ಣವ ಹಾಗೂ ಶೈವ ಪರಂಪರೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದವು. ರಾಜರು ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಕೊಳಲು ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನೃತ್ಯಗುರುಗಳು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ದೃಶ್ಯಗಳೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಹೊಯ್ಸಳ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ದೊರೆತ ರಾಜಾಶ್ರಯವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ವಿಶ್ವಪರ್ಯಟಕರ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಕಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧಕರು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವಗಳು ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುತ್ತವೆ. ಯಗಚಿ ನದಿಯ ತೀರದ ಶಾಂತ ವಾತಾವರಣ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಘಂಟಾನಾದ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯ. ಶತಮಾನಗಳ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಮಳೆ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮಾನವಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಇವುಗಳ ಮೂಲ ಸೌಂದರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಈ ಅಮೂಲ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ನಿರಂತರ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡುಗಳ ಇತಿಹಾಸವು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಗರ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯ. ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶಿಖರಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಇವು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು.

ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಈ ಸ್ಥಳಗಳು ಪ್ರೇರಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಬೇಕು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕಲೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನೃತ್ಯಗಾರರು ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಭಂಗಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು. ಇತಿಹಾಸಾಸಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಬೇಕು. ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡುಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಕ್ತಿ, ಕಲಾತ್ಮಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗಂಭೀರತೆಯ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಇವು ಜೀವಂತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಂತಿವೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ನಮಗೆ ಕಲಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಪಾಠವೆಂದರೆ – ಕಲೆ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಲಾತೀತ. ರಾಜವಂಶಗಳು ಅಳಿದರೂ, ನಗರಗಳು ನಾಶವಾದರೂ, ಸತ್ಯಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕಲೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ಈ ಶಾಶ್ವತತೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಇಂದು ನಾವು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ಕಾಲವೇ ನಿಂತಂತೆ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೈಚಳಕ, ಭಕ್ತರ ನಂಬಿಕೆ, ರಾಜರ ದಾನಶೀಲತೆ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗಿ ಈ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಭಾರತೀಯ ಆತ್ಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು, ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ಗರ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮನಗಾಣಬಹುದು. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡುಗಳು ಕೇವಲ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಜೀವಂತ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳಗಳು ಭಕ್ತಿಭಾವದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗದ ಜನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿರದೆ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಚರ್ಚೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವದ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ. ಬೆಳೂರಿನ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಹಳೇಬೀಡು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಹೊಯ್ಸಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಹಿಷ್ಣು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮನೋಭಾವವೇ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲಗುಣವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ಸವಗಳು ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ರಥೋತ್ಸವ, ಜಾತ್ರೆಗಳು, ನೃತ್ಯ–ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಜನರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದೂರದ ಊರುಗಳಿಂದ ಕಲಾವಿದರು, ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳಗಳು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿವೆ. ದೇವಾಲಯಗಳ ಮಂಟಪಗಳು ನೃತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ದೇವದಾಸಿ ಪರಂಪರೆ, ಭರತನಾಟ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ನೃತ್ಯಭಂಗಿಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ದೃಶ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಇವು ಇಂದಿನ ನೃತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಆಧಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದವು. ರಾಜರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ರೈತರು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು – ಎಲ್ಲರೂ ದೇವಾಲಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಾನಧರ್ಮ, ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ, ವಿದ್ಯಾದಾನ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸಮಾಜ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಶಾಸನಗಳು, ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು, ಕಥನಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಗಳು ಜನರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹರಡುವ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇಂದಿಗೂ ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಬ್ಬಗಳು ಹಾಗೂ ಉತ್ಸವಗಳು ಆ ಪುರಾತನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಜನರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ ಇಂದಿಗೂ ಅಚಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಪುರಾತತ್ವ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬೆಳೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡುಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಿರೀಟಮಣಿಗಳು. ಶಿಲ್ಪಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ನೃತ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸಂಗಮಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಂದಿನ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ದೀಪಗಳಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿರಲಿ.