ಮುಜಿರಿಸ್
ಮುಜಿರಿಸ್, ಮುಚಿರಿ, (ತಮಿಳು: ಮುಸಿರಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು: ಮುಚಿರಿ; ಮಲಯಾಳಂ: ಮುಚ್ಚಿರಿ), ಇದನ್ನು ಮುಚಿರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರೀಕೊ-ರೋಮನ್ ಕಾಲದ ಸ್ಥಳನಾಮವಾದ ಮುಜಿರಿಸ್/ಮೌಜಿರಿಸ್ (ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್: Μουζιρίς) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರು ಮತ್ತು ನಗರಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ತಮಿಳಕಂನ ಚೇರ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯ ನದಿಮುಖದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿತ್ತು.[೧]), was an ancient port[೨][೩]
ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ್ನು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ — ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ — ಹಾಗೂ ಗ್ರೀಕೊ-ರೋಮನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸೀ ಮತ್ತು ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ ಅವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮುಜಿರಿಸ್ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು.[೪][೫]
2ನೇ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪಪೈರಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ (ಈಜಿಪ್ಟ್) ಮತ್ತು ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸರಕು ಸಾಲದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಡಗಿಗೆ ತುಂಬಲಾದ ಸರಕುಗಳ ವಿವರಗಳಿವೆ.[೬][೭]
ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಮುಜಿರಿಸ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಬಹುಶಃ ಕ್ರಿ.ಶ. **1341ರಲ್ಲಿ ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿನಾಶಕಾರಿ "ಪ್ರವಾಹಗಳ"**ವರೆಗೆ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ "ಮುಯಿರಿಕೋಡೆ" ಎಂಬ ಸ್ಥಳವು ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯ ನದಿಮುಖದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದಿನ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು ಆಗಿದ್ದು, ಅದೇ ಮುಜಿರಿಸ್ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರಿನ ನಿಖರ ಸ್ಥಳವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ನಡುವೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಇದು ಕೇರಳದ ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 2007ರಿಂದ ಕೇರಳದ ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಪರವೂರಿನ ಸಮೀಪದ ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ಉತ್ಖನನಗಳ ನಂತರ, ಕೆಲವು ತಜ್ಞರು ಪಟ್ಟಣಂ ಪ್ರದೇಶವೇ ಮುಜಿರಿಸ್ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಒಲವು ತೋರಿದ್ದಾರೆ.[೪][೮]
ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಮುಜಿರಿಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದರಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರು ಮುಚಿರಿಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಚಿರಿ ಎಂಬುದು ಸೀಳು ತುಟಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯು ಸೀಳು ತುಟಿಯಂತೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.[೯][೧೦]
ಸಂಗಂ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಚಿರಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಕನಾನೂರು (149ನೇ ಪದ್ಯ, ಎರುಕ್ಕಾಟ್ಟೂರು ತಾಯಂಕಣ್ಣನಾರ್ ರಚನೆ), ಪುರನಾನೂರು (343ನೇ ಪದ್ಯ, ಪರಣರ್ ರಚನೆ) ಮತ್ತು ಪತಿರ್ರುಪ್ಪತ್ತು ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮುರುಸಿಪಟ್ಟಣಂ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 11ನೇ ಶತಮಾನದ ಚೇರ ದೊರೆಯ ಯಹೂದಿ ತಾಮ್ರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಯಿರಿಕ್ಕೋಡು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ಥಳ
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಹಿಂದೆ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ನೈಋತ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮಂಗಳೂರು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ನಂತರದ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಮುಜಿರಿಸ್ ಇಂದಿನ ಕೇರಳದ ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿತ್ತು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎರಡನೇ ಚೋಳರ ಕಾಲದಿಂದ ಚೇರ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.[೧೧]
ಆದರೆ 2006–2007ರಲ್ಲಿ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪರವೂರಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ಪಟ್ಟಣಂ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಈ ಉತ್ಖನನಗಳನ್ನು ಕೇರಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿ (KCHR) ನಡೆಸಿತು. ಇದು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ಖನನದ ನಂತರ, ಕಳೆದುಹೋದ ಮುಜಿರಿಸ್ ಬಂದರನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ ಸ್ಥಳದ ಕುರಿತು ಹೊಸ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ದೊರೆಯಿತು.
ಪಟ್ಟಣಂ ಅನ್ನು ಮುಜಿರಿಸ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ನಡುವೆ ವಿವಾದಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ವ್ಯಾಪಾರ
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಮುಜಿರಿಸ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಗ್ರೀಕೊ-ರೋಮನ್ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.[೧೨]
ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ್ನು "ಭಾರತದ ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.[೧೩][೧೪]
ಕ್ರಿ.ಶ. 5ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಭಾರತ ಮತ್ತು ರೋಮ್ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕುಸಿದರೂ, ಮುಜಿರಿಸ್ ಇತರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು, ಚೀನೀಯರು ಮತ್ತು ಅರಬ್ಬರು ಇದರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು.
ಮುಜಿರಿಸ್‌ನಿಂದ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತುಗಳು:
- ಮಸಾಲೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕರಿಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಮಲಬಾತ್ರೋನ್
- ಅರೆ-ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬೆರಿಲ್
- ಮುತ್ತುಗಳು
- ವಜ್ರಗಳು
- ನೀಲಮಣಿಗಳು
- ದಂತ
- ಚೀನೀ ರೇಷ್ಮೆ
- ಗಂಗಾ ಪ್ರದೇಶದ ಜಟಾಮಾಂಸಿ
- ಆಮೆಯ ಚಿಪ್ಪುಗಳು
ರೋಮನ್ ನಾವಿಕರು ಮುಜಿರಿಸ್‌ಗೆ ಕೆಳಗಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದರು:
- ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು
- ಪೆರಿಡಾಟ್ ರತ್ನಗಳು
- ತೆಳುವಾದ ಉಡುಪುಗಳು
- ಚಿತ್ರಾಲಂಕೃತ ಲಿನನ್ ಬಟ್ಟೆಗಳು
- ಬಹುವರ್ಣದ ಜವಳಿಗಳು
- ಆಂಟಿಮನಿ ಸಲ್ಫೈಡ್
- ತಾಮ್ರ
- ತವರ
- ಸೀಸ
- ಹವಳ
- ಕಚ್ಚಾ ಗಾಜು
- ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸ
- ರಿಯಲ್‌ಗಾರ್
- ಆರ್ಪಿಮೆಂಟ್
ಆರಂಭಿಕ ವಿವರಣೆ
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಸಂಗಮ ಸಾಹಿತ್ಯ
ಮುಝಿರಿಸ್ ಅನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 100ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 250ರವರೆಗೆ, ಹಾಗೂ ಬಹುಶಃ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಸಂಗಮ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಕವಿತೆಗಳ ಸಂಕಲನವಾದ ಎಟ್ಟುತ್ತೊಗೈಯಲ್ಲಿನ ಅಕನಾನೂರು ಕೃತಿಯ 149.7–11ನೇ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
ಚೇರರ ನದಿಯಾದ ಚುಲ್ಲಿ (ಪೆರಿಯಾರ್) ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಹಡಗುಗಳು, ಯವನರ (ಐಒನಿಯನ್ ಜನರ) ಅದ್ಭುತ ಕೃತಿಗಳಾಗಿ, ಬಿಳಿ ನೊರೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದು ಮೆಣಸನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಮುಚಿರಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಗದ್ದಲ ಆವರಿಸಿತ್ತು.
ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಕೃತಿಯಾದ ಪುರನಾನೂರು, ಮುಝಿರಿಸ್ ಅನ್ನು ಗದ್ದಲಭರಿತ ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ತರಲಾದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ಚಿನ್ನದೊಂದಿಗೆ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚೇರ ಅರಸರು ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ತಮ್ಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೇರ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಿಂತ ಉಡುಗೊರೆ ವಿನಿಮಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಬೀದಿಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಮೀನುಗಳನ್ನು ಮಾರುವ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ರಾಶಿ ಮಾಡುವ ಮುಚ್ಚಿದ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ದೋಣಿಗಳು, ಗದ್ದಲಭರಿತ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುವ ಮತ್ತು ಬೆರೆತುಹೋಗುವ ಜನಸಂದಣಿ, ರಾಶಿಯಾಗಿ ಹಾಕಿದ್ದ ಮೆಣಸಿನ ಚೀಲಗಳು—ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ಹಡಗುಗಳು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಸರಕುಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದವು. ಚಿನ್ನದ ಹಾರ ಧರಿಸಿದ ಕುಟ್ಟುವನ್ (ಚೇರ ಅರಸ)ನ ಈ ನಗರವು ತನ್ನ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ, ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಉದಾರವಾಗಿ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮದ್ಯವು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಸಮುದ್ರದ ಘರ್ಜನೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಮುಚಿರಿ ನನಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ನಿಧಿಯಂತೆ ದೊರಕಿದೆ.
ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಕನಾನೂರು ಪ್ರಕಾರ, ಬಂದರಿನ ಮೇಲೆ ಪಾಂಡ್ಯರ ದಾಳಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರವು ಮುಚಿರಿಯಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಘಟನೆಯ ನಿಖರ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.
ಯುದ್ಧದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಮಾರಣಾಂತಿಕವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಯೋಧರು ಅನುಭವಿಸಿದ ನೋವಿನಂತೆಯೇ ಇದು ದುಃಖಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕುದುರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ರಥದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜಕುಮಾರನು ಮುಚಿರಿ ಬಂದರನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಕಂಡ ದೃಶ್ಯ ಅದಾಗಿತ್ತು. ತನ್ನ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜಕುಮಾರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿ, ಶ್ರೀಮಂತ ಮುಚಿರಿಯ ಪವಿತ್ರ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.
ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಪೆರಿಪ್ಲಸ್
ಕ್ರಿ.ಶ. 1ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಗ್ರೀಕ್ ಪ್ರವಾಸಕೃತಿಯಾದ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ನ (Periplus of the Erythraean Sea) ಅಪರಿಚಿತ ಲೇಖಕನು ಚೇರ ರಾಜ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ನ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.[೧೫][೧೬] ... ನಂತರ ಲಿಮುರಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಾದ ನೌರಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಬರುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಈಗ ಪ್ರಮುಖ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮುಝಿರಿಸ್ ಮತ್ತು ನೆಲ್ಕಿಂಡಾ ಬರುತ್ತವೆ. ಟಿಂಡಿಸ್ ಸೆರೋಬೋಥ್ರದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು; ಅದು ಸಮುದ್ರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಒಂದು ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮುಝಿರಿಸ್, ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬರುವ ಹಡಗುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರ ಹಡಗುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ನದಿಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದು, ಟಿಂಡಿಸ್‌ನಿಂದ ನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ 500 ಸ್ಟೇಡಿಯಾ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಿಂದ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ 20 ಸ್ಟೇಡಿಯಾ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಸಮೀಪದ ಕಾಟ್ಟನಾರಾ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ಮೆಣಸನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ನ ವಿವರಣೆಯು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೂಲಕ ಮುಝಿರಿಸ್ ಚೇರ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ ಬಂದರಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಪದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕರಿಮೆಣಸನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪಾದಕರು ಮುಝಿರಿಸ್‌ಗೆ ತಂದು, ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಆಗಮನದವರೆಗೆ ಗೋದಾಮುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಮುಝಿರಿಸ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆಳವಾದ ತಳಭಾಗ ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ನದಿಯ ಮೂಲಕ ಬಂದರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೋಮನ್ ಸರಕು ಹಡಗುಗಳು ಸರೋವರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲ್ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ನಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ನಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧಾನ್ಯದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಕಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಆಹಾರ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೋಮನ್ನರಿಗಾಗಿ ಈ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಸಂಶೋಧಕರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ ಅವರ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ
Pliny the Elder ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ನಡೆದ ಸಮುದ್ರಯಾನಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ (Natural History) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮುಝಿರಿಸ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.[೧೭] ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವವರಿಗೆ ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಒಸೆಲಿಸ್‌ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಡಗು ಹೊರಡುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಹಿಪ್ಪಲಸ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿದರೆ, ಮುಝಿರಿಸ್ ಎಂಬ ಭಾರತದ ಸಮೀಪದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ನಲವತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯ.
ಆದರೆ ಕಡಲ್ಗಳ್ಳರ ಸಂಚಾರದಿಂದಾಗಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವುದು ಅಷ್ಟೊಂದು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಡಗುಗಳು ತಂಗುವ ಸ್ಥಳವು ತೀರದಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ, ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹಡಗಿಗೆ ತುಂಬಲು ಅಥವಾ ಹಡಗಿನಿಂದ ಇಳಿಸಲು ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಪ್ಲಿನಿಯವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜನನ್ನು ಸೆಲೆಬೋಥ್ರಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಟಾಲೆಮಿಯ ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಯಾ
Ptolemy ಅವರು ತಮ್ಮ ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಯಾ (Geographia) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಯೂಡೋಸ್ಟೋಮಸ್ ನದಿಯ ಮುಖದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. Pseudostomus ಎಂಬುದು ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ “ಸುಳ್ಳು ನದಿಮುಖ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂದಿನ ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಝಿರಿಸ್ ಪ್ಯಾಪಿರಸ್
ಮುಝಿರಿಸ್ ಪ್ಯಾಪಿರಸ್ ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನದ ಗ್ರೀಕ್ ಪ್ಯಾಪಿರಸ್ ಆಗಿದ್ದು, ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಆಮದುದಾರ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸುದಾರನ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ನಿಂದ ಸಾಗಿಸಲಾದ ಹಡಗಿನ ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಗಳಿವೆ.[೧೮][೧೯]
ಈ ತುಣುಕು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರ್ಮಾಪೊಲ್ಲೋನ್ (Hermapollon) ಎಂಬ ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತರಲಾದ ಸುಮಾರು 90 ಲಕ್ಷ ಸೆಸ್ಟರ್ಸಸ್‌ ಮೌಲ್ಯದ ಸರಕುಗಳ ವಿವರಗಳಿವೆ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾನೂನುಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ಸಿಲಪ್ಪತಿಕಾರಂ
ತಮಿಳು ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ಸಿಲಪ್ಪತಿಕಾರಂ (ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಯ ಕಥೆ) ಅನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲ್ಲೂರಿನ ಜೈನ ಕವಿ-ರಾಜಕುಮಾರ ಇಳಂಗೋ ಅಡಿಗಳ್ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಡಗುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್‌ಗೆ ಬಂದು ಮೆಣಸು ಖರೀದಿಸಲು ಚಿನ್ನವನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿನಿಮಯ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ “ಅಪರಿಚಿತ” ಅಥವಾ “ವಿಲಕ್ಷಣ” ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅದು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಿಲಪ್ಪತಿಕಾರಂ ಗ್ರೀಕ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ:
ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ವಿಶಾಲ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಬೀರುವ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಾಗ ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಋತುವಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಮೋಡಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅಲೆಗಳೇಳುವ ಕತ್ತಲೆಯ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಸಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಟಿಂಡಿಸ್‌ನ ಅರಸರು ಅಗರುಮರ, ರೇಷ್ಮೆ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಮಸಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಕರ್ಪೂರಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದ ಹಡಗುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಟಬುಲಾ ಪ್ಯೂಟಿಂಜೆರಿಯಾನಾ
ಟಬುಲಾ ಪ್ಯೂಟಿಂಜೆರಿಯಾನಾ (Tabula Peutingeriana), ಅಥವಾ ಪ್ಯೂಟಿಂಜರ್ ನಕ್ಷೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮನ್ ರಸ್ತೆ ನಕ್ಷೆಯ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಪ್ರತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮಾಹಿತಿಯಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಈ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುಝಿರಿಸ್ ಮತ್ತು ಟೊಂಡಿಸ್‌ ಎರಡನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಝಿರಿಸ್‌ನ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸರೋವರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ Templ(um) Augusti ಎಂಬ ಗುರುತು ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರೋಮನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಆಗಸ್ಟಸ್ನ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ರೋಮನ್ನರು ಅನುಕೂಲಕರ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಯಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಿರಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ, ರೋಮ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ರೋಮನ್ನರ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಸ್ಟಸ್ನ ದೇವಾಲಯವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ಗುರುತು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಝಿರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ನರ ನೈಜ ವಸಾಹತು ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ ಕಣ್ಮರೆ
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಜಿರಿಸ್ ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗುರುತು ಇಲ್ಲದೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಯಿತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1341ರಲ್ಲಿ ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೀಕರ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು.[೨೦]
ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ರಾಜನ್ ಗುರುಕ್ಕಲ್ ಮತ್ತು ಡಿಕ್ ವಿಟ್ಟಕ್ಕರ್ ಅವರು In Search of Muziris ಎಂಬ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ಇಂದಿನ ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು ಮತ್ತು ವೇಂಬನಾಡ್ ಹಿನ್ನೀರು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಯ ಸಮೀಪದ ದ್ವೀಪವಾದ ವೈಪಿನ್ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹೊಸ ಭೂಭಾಗವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.
ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭೂಗೋಳೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಭೂಭೌತಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 200–300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕರಾವಳಿಯು ಇಂದಿನ ಕರಾವಳಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು 3 ಕಿ.ಮೀ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 2,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅದು ಇನ್ನೂ 6.5 ಕಿ.ಮೀ. ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿತ್ತು.
ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಜಿರಿಸ್ ರೋಮನ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಆ ಕಾಲದ ಕರಾವಳಿಯು ಇಂದಿನ ಕರಾವಳಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು 4–5 ಕಿ.ಮೀ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಿರಬಹುದು. ನದಿಯ ಮುಖಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಸರು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದರಿಂದ ಬಂದರಿನ ಚಟುವಟಿಕೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿರಬಹುದು.
ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]1945ರಿಂದ ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರುನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ 13ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. 1969ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ (ASI) ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರಿನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ 2 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚೇರಮನ್ ಪರಂಬುನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ 13ನೇ ಮತ್ತು 16ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಪುರಾತನ ವಸ್ತುಗಳು ಮಾತ್ರ ದೊರೆತವು.
ಆದರೆ ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ನಂತರದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವದ ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆತವು. 1983ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣಂನಿಂದ ಸುಮಾರು 9.7 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹ ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಮುಜಿರಿಸ್‌ನಿಂದ ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಳನಾಡಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಿದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿತು.
2007ರಿಂದ KCHR ನಡೆಸಿದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. 2007ರಿಂದ 2014ರವರೆಗೆ ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ಏಳು ಹಂತಗಳ ಉತ್ಖನನಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದ್ದವು.
ಪಟ್ಟಣಂ ಅನ್ನು ಮುಜಿರಿಸ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವ KCHRನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಂದ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಆರ್. ನಾಗಸ್ವಾಮಿ, ಕೆ.ಎನ್. ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಎಂ.ಜಿ.ಎಸ್. ನಾರಾಯಣನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.[೨೧]
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ರಾಜನ್ ಗುರುಕ್ಕಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವರು ಈ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.
ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪಟ್ಟಣಂ ರೋಮನ್ನರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಂದರು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 10ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೇ ಮಾನವ ವಸತಿ ಇದ್ದಿತು. ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 4ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದವು.
ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್, ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ಥಳ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಮುಖ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ:
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಆಂಫೋರಾ ಮತ್ತು ಟೆರಾ ಸಿಗಿಲ್ಲಾಟಾ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತುಂಡುಗಳು ಅರ್ಧ-ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಮಣಿಗಳು ಗಾಜಿನ ತುಂಡುಗಳು ಲೋಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಚೇರ ಕಾಲದ ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಸೀಸದ ಮಿಶ್ರಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅವಶೇಷಗಳು ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ, ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಹಡಗು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಉದ್ದವಾದ ಮರದ ದೋಣಿಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ವಸ್ತುಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 100 – ಕ್ರಿ.ಶ. 400: ಆಂಫೋರಾ ಮತ್ತು ಟೆರಾ ಸಿಗಿಲ್ಲಾಟಾ ತುಂಡುಗಳು, ರೋಮನ್ ಗಾಜಿನ ಕಂಬದಾಕಾರದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತುಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಆಟದ ಕಾಯಿಗಳು.
ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ, ದಕ್ಷಿಣ ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಮೆಸೊಪೊಟೇಮಿಯಾ ವಸ್ತುಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 300 – ಕ್ರಿ.ಶ. 1000: ಫಿರೋಜಾ ಬಣ್ಣದ ಮೆರುಗು ಹೊಂದಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಟಾರ್ಪಿಡೊ ಜಾರ್‌ಗಳ ತುಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯವಾದ ಫ್ರ್ಯಾಂಕಿನ್‌ಸೆನ್ಸ್ನ ಅವಶೇಷಗಳು.
ಚೀನೀ ವಸ್ತುಗಳು
ಕ್ರಿ.ಶ. 1600 – 1900: ನೀಲಿ–ಬಿಳಿ ಪಿಂಗಾಣಿ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತುಂಡುಗಳು.
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ/ಸ್ಥಳೀಯ ವಸ್ತುಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1000 – ಕ್ರಿ.ಶ. 2000: ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತುಂಡುಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೌಲೇಟೆಡ್ ವೇರ್, ರತ್ನಗಳು, ಗಾಜಿನ ಮಣಿಗಳು, ಅರ್ಧ-ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲಿನ ಮಣಿಗಳು, ಇನ್‌ಲೇ ಮತ್ತು ಇಂಟ್ಯಾಗ್ಲಿಯೊ ವಸ್ತುಗಳು, ಕ್ಯಾಮಿಯೊ ತಯಾರಿಕೆಯ ಅಪೂರ್ಣ ತುಂಡುಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಮಸಾಲೆಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಟೆರಾಕೋಟಾ ವಸ್ತುಗಳು.
ನಗರ ಜೀವನದ ಸೂಚನೆಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 100 – ಕ್ರಿ.ಶ. 400: ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಛಾವಣಿಯ ಹೆಂಚುಗಳು, ರಿಂಗ್-ವೆಲ್‌ಗಳು, ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಜಾಡಿಗಳು, ಶೌಚ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ದೀಪಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಬರೆಯುವ ಸ್ಟೈಲಸ್‌ಗಳು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಲಂಕಾರ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಲಾದ ಲಿಪಿಗಳು.
ಕೈಗಾರಿಕೆಯ ಸೂಚನೆಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 100 – ಕ್ರಿ.ಶ. 400: ಕಬ್ಬಿಣ, ತಾಮ್ರ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಸೀಸದ ವಸ್ತುಗಳು; ಲೋಹ ಕರಗಿಸುವ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ಲೋಹದ ಕರಗಿದ ಅವಶೇಷಗಳು; ಕುಲುಮೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು; ಅರ್ಧ-ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ನೇಯ್ಗೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ನೂಲಿನ ಚಕ್ರದ ಭಾಗಗಳು.
ಸಮುದ್ರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಸೂಚನೆಗಳು
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 100 – ಕ್ರಿ.ಶ. 400: ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆ, ಗೋದಾಮು, ದೋಣಿ ಮತ್ತು ಹಡಗು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ಬಾಲರ್ಡ್‌ಗಳು.
2007ರ ಪಟ್ಟಣಂ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಪತ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದರೆ, ಹಡಗುಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಲರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣ. ಇದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಹದಗೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯ ದೋಣಿಯೂ ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು.
6 ಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಈ ದೋಣಿಯನ್ನು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದೋಣಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ Artocarpus hirsutus ಎಂಬ ಮರದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಬಾಲರ್ಡ್‌ಗಳು ಇನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತೇಗದ ಮರದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪುರಾವೆಗಳು ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮುದ್ರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಪಟ್ಟಣಂ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಪುರಾವೆಯೆಂದರೆ ತಮಿಳು–ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯ ಮೂರು ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದನ್ನು a-ma-na ಎಂದು ಓದಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ “ಜೈನ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಈ ಓದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಕನಿಷ್ಠ ಕ್ರಿ.ಶ. 2ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೇ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪುರಾವೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರಗಳ ಮಾದರಿಗಳ DNA ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮುಜಿರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೇಷಿಯಾದ ಜನಾಂಗೀಯ ಆನುವಂಶಿಕ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಜನರು ಇದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರು ನಗರದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಸೂಚಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ (ASI) ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯುರೇಷಿಯಾದ ಜನರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.
ಮುಜಿರಿಸ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]ಮುಜಿರಿಸ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮುಜಿರಿಸ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ KCHR ನಡೆಸಿದ ವ್ಯಾಪಕ ಉತ್ಖನನಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ತೆಗಳ ನಂತರ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿತು.[೨೨]
ಈ ಯೋಜನೆಯು ಮಧ್ಯ ಕೇರಳದ ಇತರ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ, ಕೊಟ್ಟಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿಯೂ 2010ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಿಂದ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
[ಬದಲಾಯಿಸಿ]- ↑ Müller, Karl, ed. (1882). "The Periplus of the Erythraean Sea". Geographi Graeci: Minores. Vol. 1. Paris: Firmin-Didot Et Sociis. pp. 53–54.
- ↑ "Muziris Heritage Project | Port | UNESCO |". muziris Project (in ಇಂಗ್ಲಿಷ್). Retrieved 2026-08-10.
- ↑ "The Lost City Of Muziris In Kerala Is Coming Back To Life". Travel and Leisure Asia | India (in Indian English). 2026-03-09. Retrieved 2026-08-10.
- 1 2 Singh, Upinder (2024) [2008]. A History of Ancient and Early Medieval India: from the Stone Age to the 12th Century (2nd ed.). New Delhi: Pearson India. pp. 1072 and 1115-16. ISBN 978-93-570-5618-2.
- ↑ Menon, A. Sreedhara (2022) [1967]. A Survey of Kerala History. Kottayam: DC Books. pp. 61–63.
- ↑ Menon, A. Sreedhara (1967). A Survey of Kerala History. Kerala: Sahitya Pravarthaka Co-operative Society. pp. 58–59.
- ↑ De Romanis, Federico (2020). The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus. Oxford University Press. pp. 97–98. ISBN 978-0-19-884234-7.
- ↑ De Romanis, Federico (2020). The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus. Oxford University Press. pp. 86–87. ISBN 978-0-19-884234-7.
- ↑ "Muziris heritage project - history". Kerala Tourism.
- ↑ Gantzer, Hugh & Colleen (2 December 2010). "Muziris: Bustling heart of the Malabar spice coast". The Economic Times.
- ↑ Krishnakumar, P. "Muziris, at last?". www.frontline.in Frontline, 10–23 April 2010. Web.
- ↑ Perur, Srinath (10 August 2016). "Lost cities #3 – Muziris: Did Black Pepper Cause the Demise of India's Ancient Port?". The Guardian.
- ↑ Steven E. Sidebotham. Berenike and the Ancient Maritime Spice Route, pp 191. University of California Press 2011
- ↑ George Gheverghese Joseph (2009). A Passage to Infinity. New Delhi: SAGE Publications Pvt. Ltd. pp. 13. ISBN 978-81-321-0168-0.
- ↑ "The Voyage around the Erythraean Sea". depts.washington.edu. Retrieved 23 April 2018.
- ↑ Martin, K. a; Anandan, S.; Martin, K. a; Anandan, S. (21 January 2012). "Re-enact Muziris voyages, KHA tells Navy". The Hindu. Retrieved 23 April 2018 – via www.thehindu.com.
- ↑ Pliny the Elder, Natural History, vi.(26).104.
- ↑ Raoul McLaughlin. Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China. p. 40, Continuum (2010)
- ↑ For the full text in Greek and its translation, see http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/zpe/downloads/1990/084pdf/084195.pdf
- ↑ Srivathsan, A. "In search of Muziris". The Hindu [Madras]. 2 May 2010. Web.
- ↑ "Kerala historians at loggerheads over archaeological findings at Pattanam", Kochi, 28 May 2014 The Hindu
- ↑ "Exhibition on Kottappuram Fort Excavations". The Hindu. Kerala. 2016.